Ay: Temmuz 1998

Bahçenize ilkbaharda bakım yaptınız, peki yaz ortasında da çeşitli bakımlar yapabileceğinizi biliyor muydunuz?

Çiçekleri geçmiş, tohum yapmaya dönüşmüş çalıları kuru çiçeklerden temizlemelisiniz. Nasıl yediveren güller çiçeğinden sonra kesilirse, diğer bitkileri de böyle budamalısınız. Çiçekten sonra oluşacak tohum tüm enerjiyi çektiği için budama bitki gelişimine yardımcı olabilir. (Üretim yapmayacaksanız!)

Fakat şimdiden belirteyim, çiçeğinden sonra oluşacak meyveli bitkileri, kışın üzerinde boncuk kalacak tipik bitkileri (ilex, cotonaster, kuşburnu gibi) budamayın, yazık edersiniz. Bu dönemde bahçenize saksılı satılan tüm fideleri, ağaçları dikebilirsiniz. Ama dikkat edin bitki şok geçirip yaprak dökebilir. Korkmayın, sıcaklarda ilk dikim sonrası yaprak dökümü normaldir. İki haftaya, tekrar yaprak çıkar. Mümkünse sevdiğiniz bitkiyi alıp kabında bekletin, yaz sonunda daha garantili dikebilirsiniz. Palmiyeleri bu dönemde sökebilir, kaba alabilir ya da dikebilirsiniz. Kışın palmiyelerle oynanmaz!.

Çiçekli, çiçekleri geçmiş yazlık bitkileri sulamaya devam edin. Bahçeniz güneşliyse akşam üstü, gölgeliyse sabah sulayın. Gölgeli bahçelerde gece sulaması hem külleme hem de salyangozların çılgınca çoğalmasına neden olabilir.

Liliumların en güzeli (Lilium Candidum) bu dönemde çiçek açar. Bembeyaz pürüzsüz görüntüsüyle aşık olabileceğiniz bitkiyi gördüğünüz fidanlıklardan alıp yarı güneşli alanlara dikebilirsiniz. Satın alın diyorum çünkü bitkiyi üretmek çok zor. Dikimde çok derine gömmeyin, liliumun bu türü diğer soğanlılar gibi kendinin üç katı derine gömülmüyor; mümkün olduğunca yüzeyde olsun. (Böyle de bir huyu var!) Sevdiğiniz çiçekli bitkilerden çelikler alabilirsiniz. Hazır sürgünler yumuşakken, sürgün ucundan kesin, köklendirme tozuyla (büyük marketlerde var), bol yaprak çürüğü kumlu karışımla dikin. Sulamaya dikkat edin, kurutmayın.

Saksılı bitkilerde gelişime yardımcı olmak için çabuk etki eden sıvı gübreler ilave edin. Potas bazlı gül ya da özel domates besinleri olabilir.

Kasımpatı ve yıldız gibi çiçekleri daha iri açtırmak için sürgün ucundan elle kopartın. Yaprağa giden güç çiçeklere yansıyacaktır. Küçük bol çiçekli ev için kesim çiçeği istiyorsanız ellemeyin bırakın doğal kalsın. Çitleriniz gerekiyorsa tekrar budayın. Açıklık varsa ilave bitki dikin. İlkbaharda ekilen yazlık çiçekleri (begonya, cam güzeli, ateş çiçeği gibi) kalabalıklaşmışsa yer açmak için aralardan sökün, boşluk yerlere dikin. Böylece ekim ayına kadar süre uzayabilir.

Sarmaşık mor salkımları şimdi budayın, ilkbaharda bol çiçeğin sırrı, yaz budamasındadır. Formu bozulmuş esas gövdeden uzaklaşmış yeni sürgünler varsa başlangıçtan altı yaprağa kadar kısaltın.

Sıcak geceleri, güzel kokuları daha uzun yaşamak istiyorsanız bahçenize lambalar yerleştirin. Açık havadayken vaktinizi uzatın. Bauhaus ve Carrefour’a güzel malzemeler gelmiş. Benden söylemesi…

Murat Pilevneli

Temmuz böyle geçerse galiba ağustos ayı daha sıcak geçecek. Sıcak rüzgarlardan, kuraklıktan çok korkuyorum. Üzerine titrediğim bitkiler kavrulduğu zaman suçluluk duyuyorum, keşke dikmeseydim diyorum. Her gün otoban kenarlarında yanmış olanları gördükçe ayrı çıldırıyorum. Sigara içenler, içki şişelerini kırıp etrafa atanlar fırlattıkları izmaritlerin ya da camın sonradan neler yapabileceğini düşünmüyor.

Konumuz neydi, ben nereye geldim! İnsanlık belki düzelecek, biz bitkilere bakalım…
Bu hafta otoban kenarlarında, mahalle aralarında fazla ilgilenilmediği halde çok güzel çiçek açan ağaç hatmiler’den (Hibiscus syriacus) söz etmek istiyorum. Bu bakımı kolay, zahmetsiz bitki tip olarak güneyde yetişen Japon güllerine benzer. (Zaten aynı ailenin değişik türleri’dir.)

Anavatanı Hindistan ve Çin olan bitki kışın yaprağını döker.(Sarı olup dökülen yapraklar sonbahar bahçeleri için iyi bir seçenek olabiliyor.)

En gelişmişi 3 – 4 metreye kadar uzayabilir. 5-10 santimi bulan çiçekleri Japon güllerinden daha basit`tir.

Beyaz, pembe, mavi, mor yalınkatlıların dışında, katmerlileri de vardır. Çiçeklerin değişik renkleri dışında yaprakları yeşil beyaz varyant tipleride nadir olsada fidanlıklarda bulabilirsiniz. (Bu yapraklıların çiçekleri diğer türlere göre daha küçük açabiliyor.)

Aşırı soğuk bölgelerde yapraklardan sonra oluşan tomurcukları geç dönem donlarından etkilenebilir. Bitkiyi garanti altına almak için kuzeye bakan, öğleden sonra güneşli, duvar önlerini, rüzgarsız kuytu alanları tercih edin.

Ağaç hatmiler tam güneşten yarı gölgeye zayıf kireçli, killi, fazla su tutmayan tüm topraklarda rahatlıkla gelişirler. Dikimde toprağa atacağınız yaprak çürüğü, iyi toprağın dışında potasyumca zengin özel gül gübrelerinden de ekleyin (Büyük marketlerde ithal olanları var).

Ligustrum çitlerinden bıkanlar için değişik bir seçenek. 1.5 metrede budanarak çiçek açan hatmi çiti de yapabilirsiniz. Budanması ilkbaharda ya da çiçek sonrasında olabilir. Hastalık sorunu yoktur. Fazla su istemez ama kurak dönemlerde biraz kontrol altında tutulmalıdır.

Yaz sonunda beğendiğiniz ağaç hatmilerden üretmek istiyorsanız anaç bitkiden çelikler alın; suyu geçirgen, kumlu, bol yaprak çürüklü toprakta ılıman ortamlarda (serada) köklendirin. İlkbaharda dikeceğiniz fideler 1 metreye ancak beş senede ulaşabilir.

Tıpta kullanılan ilaç hatmi bu bitkiden değildir. Yaz başında ince uzun tohumlu gül hatmi bu işe yarayabilir. Çiçek tipleri benzer ama yapıları apayrıdır. Ben hatmi gibi çiçekli bitkileri, kelebekleri, arı ve kuşları bahçeme davet etsin diye dikiyorum.

Yurtdışında moda olan renk bahçelerinin ötesinde yeni başlayan akım kelebek ve kuş bahçeleri! Bu konuyla ilgililenenlere bitki listeleri verebilirim.

Kuşlar için; Trabzon hurması, süs elması, kızılcık, erguvan, manolya (tohumları),
bambu, palmiyeler (tohumları), cycas palmiyeleri, mimoza, akasya, selviler, huş ağaçları, kayın, dişbudak, çınar, koca yemiş, tavşan elması, porsuk, lale ağacı, kavuçuk bitkisi, okalüptüs, incir, pitosporum, ilex, yucca (avize), Japon gülü, lilium, petunya, begonya, aloe, gardenya, atlas, kuş konmaz çalısı, tüm üzümler-üzümsü çalılar, ay çiçeği, kana, eğrelti otları, begonvil, saat çiçeği ve borozan çiçeği.

Kelebekler için; Söğüt, kavak, orman gülü, at kestanesi, süs elması, kavak,
kartopu, leylak, vişne, narenciye türleri, badem ağacı, maviyemiş-likapa, acı yemiş,
erguvan, spiraea çalısı, japon gülü, ay çiçeği, brokoli, güller( özellikle yabanileri),
aster, papatya, hemerocallis, astilbe, rudbeckia, kampanula, yukka, lantana,
saat çiçeği, phlox, sedum, verbena, cosmos, zinnia, abelia, agapanthus,
cam güzeli, ya da kelebek çalısı olabilir.

Murat Pilevneli.

Meyveler ilgi alanıma girmiyor diye önceki yazımda belirmiştim. Japon bahçelerinde kullanılan, fazla bakım istemeyen sadece çicek açan süs meyvelerini (elma, kiraz vb.) tercih ederim.

Geçen haftaki kiraz – vişne yazımla ilgili çok faks aldım. Resmin yanlışlığını eleştirenlerin dışında diğer meyvelerle ilgili budama, bakımla ilgili sorular soruluyordu. Bu sebeple önce yanlış resim için özür dileyerek, dönemin başka bir meyvesi olan kayısıyı tanıtmak istiyorum.

Kayısılar ülkemizde ılıman tüm bahçelerde yetişebilen, 6 – 8 metre kadar boylanan, kışın yaprağını döken bitkilerdir. Meyve tipi, yetişme şartları, ağaç gelişmesi şeftaliyle aşağı yukarı aynıdır. Kayısının anavatanı Çin’in güney kısımlarıdır. Kayısılar meyvelerin en fazla toprak seçenidir. Her yerde, toprakta, ısıda ayrı çeşitleri denemeniz gerekiyor. Doğada sonradan üretilen 5 çeşidi bulunmaktadır. Yurdumuzda da en sevileni Malatya kayısısıdır. Kayısılar ürün verirken, iklimden etkilenebilir. İlkbaharda manolyalardan bile önce çiçek açmaları kimi zaman tehlikelidir. Bu dönemde dondan korumak için geceleri ağaçları sıcak tutmalısınız. Plastik kılıflar uygun olabilir. Ama pembe, beyaz çiçeklere çok dikkat edin. Değmeyin, mümkünse ürün kalitesini artırmak için bu dönemde elle tohumlama, dölleme yapın çünkü doğal kuşlar, arılar, kelebekler daha ortaya çıkmamış olabilir.

Kayısılar ürün verebilmeleri için 350 ila 900 saat arası 7 derecede ilkbaharı geçirmelidir. Aksi takdirde verim düşer. Bahçenizde ilkbahardaki soğuk günlerden ve sabah güneşinin kavuruculuğundan korumak için kayısıları kuzey cephesine bakan, öğleden sonra güneş alan bölümlere dikin. Türkiye’de serbest çalı formundaki ağaçlarda ürün elde edilebiliyor. Çok soğuk bölgelerde duvarda tellerle destekli, budanmış şekilde ya da serada kayısı yetiştirilebilir.

Kayısılar kireçli, humusça zenginleştirilmiş, suyu geçirgen toprakları sever. Diplerindeki fazla su birikimi bitkiyi öldürebilir. Bitkileri yaz sonu, kış başında dikin. Meyvecilik için birden fazla ağaç dikmeniz gerekiyorsa 5 metrede bir fidan dikin. Unutmadan belirteyim kayısı kirazda olduğu gibi başak bir ağaçla döllenmez, bitki kendine yetebilir. İkinci kayısı gerekmeyebilir.

Meyveleri kalite bakımından geliştirmek için ilk çiçekli zamanda kontrol altına alın. Fazla miktar çiçeği elle temizleyin, oluşacak meyve miktarını azaltın. Budamasına gelince geçen seneki sürgünü en dibinden, birinci filiz üzerinden ürün sonrası kesin. Ayrıca ilkbahardaki sürgünleri en fazla 6 yaprakta durdurun. Meyvelerden sonra bu miktarı üçe düşürün. Zayıf ağaçları geliştirmek için kök budaması da yababilirsiniz. Ağaçta zararlı kelebekler, bakteriler oluşabilir. Böyle durumlarda meyvenin oluşmasına göre gerekli ilaçlamayı yapın.

Kayısılar toplandıktan sonra ev içinde bir gün sıcakta bekletilirse daha tatlı olur. Buzdolabında, dondurucuda çekirdeklerini çıkardıktan sonra uzun süre saklanabilir. Yurdumuzda çok yaygın olan kurutulma, pestil yapma en tipik kayısı saklama şekilleridir. Arabistan’da kuru hurma neyse bizim için de kuru kayısı aynı önemdedir. Bitkinin yaprakları, çekirdekleri de kullanılmaktadır. Yapraklar iç parazit düşürmek için, çekirdekler de yağ çıkarmak, sabun yapmak için kullanılır.

Piyasada 1.250.000 liradan başlayan yaz – kış saksılı bitkiler olabileceği gibi kışın çıplak köklü satılanlarını da bulabilirsiniz.

Murat Pilevneli.

Fırsat buldukça yeni bahçemle uğraşıyorum. Beni tanıyıp, bahçeyi görenler belki eleştiriyorlardır. Şu anda büyük temel ağaçları dikiyorum ya da olan çalılıklara ilkbahar – sonbahar için renkliler ilave ediyorum. Görünürde hiçbir şey yapılmamış gibi! Mümkün olduğunca doğal çim, çiçek ve diğer küçük bitkiler yaşadığım sürece bahçeye dahil olacak, hiç acelem yok.

Dikkat ettim, her gezen meyveleri nereye dikeceğimi soruyor. Ben de bu konuyu geçiştiriyorum. Çünkü meyve işi en zoru. Tamam dikerim, ama doğru bakımı öğrendiğim zaman. Hiçbir işi yapmış olmak için yapmam. Bu arada 150’ye yakın ağaç diktim, daha en başındayım, beni eleştirenlere duyurulur!

Bahçenin ilerisinde ılıman kuytu bir bölüm var. Meyveleri, özellikle vişne ve kirazları orada yetiştirmeyi planlıyorum. Bu iki bitkinin bakımları, istedikleri şartlarda hemen hemen aynı gibi. Temel farkları var ama az. Senelerdir kirazlar bol ürün versin diye bahçelerde ikişerli gruplar halinde dikilirdi. Normal bir kiraz asla onu dölleyecek başka bir cins kiraz olmadan ürün vermez. Kiraz ağacının 20 metre kadar büyüğünü düşünürseniz ufak herhangi bir bahçe bu bitkiye yer için küçük gelebilir. Fakat ’70’li yıllardan sonra tek başına ürün verebilen ve en gelişmişi 5 – 10 metreyi bulan türler üretildi. Böylece kirazlar tekrar popülerliğini kazandı.

Araştırdım, Türkiye’de birkaç türün dışında pek çeşit bilinmiyor. Aslında benim öğrendiğim 15 tür olması lazım.
Yarma ya da göz aşılarıyla diğer türler çok kolay üretilebilir. Bahçenizde serbest ağaç gibi yetiştirebileceğiniz kiraz ya da vişneleri ılıman bir duvara destekleyeceğiniz gergi telleriyle yetiştirebilirsiniz. Kontrol ederek, budayarak büyük ağaç kadar ürün alabilirsiniz.

Kirazlar toplanmadığı zaman 80 tür kuşa yiyecek olabilir, dikkat edin. Ya bu tellerin dışına kuş ağı kaplayın ya da ürünü önceden toplayın. Telle kiraz ya da vişne yetiştirmenin dışında çalı formunda bitki yetiştirilip ürün elde edilebilir. Bu arada belirteyim, budama, ilaçlama, gübreleme çok önemli. Telle üretimin, çalı gibi olanların budaması şekilde farklı ama ikisi de zaman olarak ilkbaharda ya da üründen hemen sonra yapılıyor. Diğer vakit budamaları hastalıklı gümüş yaprakların bakteri oluşumuna yol açabilir.

Meyve konusu çok uzun. Toprakları fazla sulu olmamalı, kireçli olanlar kirazlara en uygunu; vişne biraz daha ormansı besince zengin olanı istiyor. Yazın kontrollü sulama, gübreleme yapmalısınız. Kirazlar 1 metrekareye 35 gram amonyüm sülfat bazlı gübreleri, vişnelerde nitrojen ağırlıklı olanları istiyor. Yani anlayacağınız herhangi bir tip gübre işe yaramıyor.

Hastalıkları da en başta meyve yiyen kuşlar, Aphids kara kelebekler, tırtıl, kara leke (kirazların üzerinde) olabilir. Böyle durumlarda acilen en uygun zirai ilaçlamayı yapın. (Kuşlara sadece tellerle koruma yeter!)
Piyasada çıplak köklüler dışında, saksılı olanları 750 bin liradan başlayan fiyatlarla bulabilirsiniz. Fazla bilgi veremediğim için üzgünüm yerim bu kadar. Daha detaylı bilgiyi ilgilenenlere sonradan verebilirim.

Murat Pilevneli.