Ay: Nisan 1998

Mor salkımlar, ılgınlar, süs kirazları, erguvanlar muhteşem gösterilerine devam ediyorlar. Bu sene İstanbul’da erguvan patlaması var. Kışın yağan yüklü yağmur en çok onlara yaramış. Her sabah köprüden geçerken etrafa bakmakla arabayı çarpmamak arasında savaş veriyorum.

Bu sene yeşil de çok güzel. İngiltere’ye döndük. Her yer temiz yeşil. Umarım yazın da yağışlı geçer (Arada sırada, mümkünse hafta içi ve geceleri).

Bu hafta size kızılcıklardan yani cornuslardan söz etmek istiyorum. Hepimiz kızılcık meyvesini biliriz. Doğada yabani yetişen türleri dışında özellikle ithalat izninden sonra ülkemize gelen, ilkbaharda çiçek açan ya da kışın gövde rengiyle ilginç olabilecekleri tanıtmak istiyorum. Kızılcıklar çiçeklerine göre iki gruba ayrılır. Birincisi küçük yeşil çiçeklerin etrafını saran 4 – 6 renkli çiçek gibi yaprak ya da öbek halinde küçük küçük beyaz çiçekliler.

Cornus Florida (büyük, renkli yapraklı olan) benim en sevdiğim. Bu bitkiyi Amerika’da tanıdım. İlkbaharda manolya gibi etkileyici, sonbaharda akağaçlar kadar renkli. Kışın soğuk, yazın rutubetli geçtiği tüm bölgelerde evlerin bahçesine kızılcık dikmek artık bir gelenek olmuş. İnsanlar kızılcıksız bahçeye küçümseyerek bakabiliyor. Ben İstanbul’da bitkiyi çok aradım. Pek tanınmıyordu. Ama Kadıköy yakasında Demir arboretum’da (0216 4223103-4223203) geniş çeşit halinde ele geçirdim. Tavsiye ederim; gidin bakın.

C. Florida‘nın renkli yapraklıları görünüşte dev çiçek gibi: 15 cm. (Atatürk çiçeklerini hatırlayın). Bu bitkinin beyaz, pembe, koyu pembe renklileri de var. C. Kousa beyaz renklisi, C. Nuttalli ülkemizde bulunabilir. Bu arada yıkılmamış eski bina bahçelerindeki mis kokulu filbahri bitkisi de bir kızılcık. Bence her meraklının bu bitkiye sahip olması gerekir.

Kızılcıkların küçük beyaz buket gibi çiçeklileri özellikle yazın yaprak rengi ya da kışın gövde rengi için ilginç. Kışın çalı gibi kıpkırmızı ya da parlak sarı olanlarını parklarda görebilirsiniz. Ama bir – iki sene içinde çoğu ölüyor. Çünkü kızılcık çok su ister. Yazın rutubetli, zengin toprakları sever. Kireçli, alkali topraklara dikim yapmanız gerekiyorsa bitki daha sonra clorosis hastalığına yakalanabilir.

Karadeniz bölgesinde yaz kış rutubetli, yazları çok sıcak, kurak olmayan her yerde kızılcık yetişebilir (Güney illerimizde zor). Gövdeleri renkli olan çalı kızılcıkları, ilkbaharda çiçeğine daha sonra ise toprağın 5 santim üzerine kadar budayın. Böylece daha fazla renkli dallarınız olabilir. Özellikle yaz için varyant yaprakları da arada budayabilirsiniz. İlkbaharda çiçeklenen türleri budamayın. Doğal kalsın. Küçük bahçelerde rahatlıkla yetişebilecek bu bitkilerin en büyüğü on metreye kadar gelişebilir. Koyu bir çitin önünde, baharda en rahat göreceğiniz yere bol yaprak çürüğüyle dikin. Sonbaharda önce kızılcık meyveleri daha sonraki parlak kırmızı, turuncu dökülen yapraklarıyla görünce bu bitkileri neden bu kadar sevdiğimi anlayacaksınız. Kızılcıklara bir şans verin, inceleyin. Piyasada 750 bin ila 50 milyon lira arasında boylarına göre bitki çeşitlerinden bulabilirsiniz.

Şu anda New York’ta olmak isterdim. Her yer, hatta çiçek aranjmanları bile kızılcık dolu. Özellikle Metropolitan Müzesi’nin girişini keşke görebilseniz. Her zaman dev aranjmanlarla, renklerle dopdolu… Umarım bir gün burası da böyle olur.

Murat Pilevneli.

Çok pişmanım! Bütün sene ilkbaharda açacak manolyalarımı bekledim durdum, yok kar yağışı, yok birkaç gün ılık geçti derken kimi manolyalarımı zevkle seyredemedim. Tam bayram tatiline çıktım, benim yokluğumda İstanbul’da hepsi açmış. Neredeyse kaçırıyordum. Her sene havaların dengesizliği daha da belirginleşiyor.

Erken açan beyaz, kocaman ve kokulu olan Magnolia denudata (Yulan), yine ona benzeyen ama pembe olan M. Soulangiana (Bebek yokuşundaki Ihlamur Kasrı’nda görebilirsiniz) ya da küçük büyük yıldız şeklindeki M. Stellata gibi çeşitlerini bu sene pek zevkle seyredemedim. Daha geç açan M. Liliflora (ince mum gibi içi beyaz dışı bordo), M. Susan (kocaman pembe yıldız şeklinde) gibi türleri de var.

Neyse ki bayramda hepsi açmış. Manolyalar benim saydığım ya da sizin bildiğiniz kadar az değil. Doğada şu anda, sonradan laboratuvarlarda botanikçilerin geliştirdiği türler dahil 250 çeşit manolya yaşamakta. Krem renginden mora, hatta kanarya sarısı ve parlak kırmızıya kadar çok değişik manolyalar var.

Manolya Uzakdoğu kökenli bitkilerdendir. Himalayalar’da, Kore’de, Çin’de, Japonya’da bolca görülebilir. Çok eski tarihlerde bile dikilmiş, Yulan gibi kutsal sayılan ağaçlar var. Kışın çıplak dallar ansızın çiçeklenmeye başlar. Hiç yaprak yokken dallara kuş konmuş gibi görünür. En fazla 6 hafta süren bu gösteri tüm sene beklenmeye değer. Sadece bir hafta çiçek açan narin çeşitleri bile vardır. (İşte benim kaçırdıklarım!)

Manolyalar rutubetli ortamları, asitli (ormansı siyah – yumuşak) toprakları severler. Fazla kireçli toprak ya da soğuk rüzgarları sevmezler. Bunları ilkbaharda dikin. Kuytu, güneşli bir mekan seçin. Ayrıca çiçekleri göreceğiniz için mümkünse evden, girişte gözünüze çarpacak esas noktaları bulun ve oralara yerleştirin. Uzakta, kimsenin görmediği manolyanın faydası yoktur. Toprağı dikimden önce bol yaprak çürüğü, kestane toprağı, hayvansal gübreyle karıştırarak harman yapın. Bitkiyi bu karışıma dikin.

Yaz sonuna kadar haftada 1 – 2 kez sulayın. Akşam saatlerinde tüm yaprakları da ıslatarak sularsanız daha iyi olur. İlkbahar manolyaları türlerine göre değişik gelişir. Kimisi en fazla 3 – 4 metre, kimisi de 20 metre kadar uzar. Budanmayı pek sevmezler. Çok gerekirse çiçekler açtıktan, yapraklar çıktıktan sonra budayabilirsiniz. Ama ilkbaharda asla!

Bahçenizde manolyaları yeşil çamların ya da orman gülü rhododendronların önüne dikin. Böylece çiçekler koyu rengin önünde güzel durur. Diplerine yaz kış yeşil kalan, çiçek açan açelya, Pieris dikilebilir. Unutmadan, manolyanın diplerini asla çapalamayın. Kılcal kökleri zedelersiniz. (Bu, yeşil yaz manolyaları için de geçerlidir.) Manolyaların gelişimini hızlandıracak kimi bitkiler de vardır. Toprağı ıslah eden Lupinuslar, akçaağaçlar, ıhlamurlar ya da dökülen iğneleriyle toprağı asitlendiren sedir çamları gibi.

Bahçenizde daimi yeşil manolya varsa bu manolyaları da dökülen yapraklarıyla gübre olsun diye ona yakın dikin. Yapraklarda sararma olursa toprağı inceleyin. Belki demir eksiği vardır. Toz demir ya da kükürt takviyesi yapın. Manolyalar çiçekten sonra yaz sonuna kadar yapraklı kalır. Bu monotonluğu kırmak istiyorsanız sarmaşık Clematis dikin. Clematis incecik kollarıyla ağaçlara zarar vermez hem de kocaman gül gibi çiçek açar. Yazın çiçeklenen türleri seçin ve dikin.

Piyasada 5 milyondan 200 milyon liraya kadar değişik fiyatlarda bulunur. Çok seviyorsanız değişik zamanlarda açanları toplayın. Örneğin, M. Cobus, M. Soulangiana, M. Stellata, M.Liliflora , daimi yeşil manolya gibi…

Murat Pilevneli.

Kimi ilkbahar bitkileri havanın iyi gitmesiyle mart ayında erken açtılar. Forsythia da bu ılık günlere aldananlardan birisiydi. Aşırı yağmur, soğuk o canım sarı çiçekleri etkiledi, ama forsythia yılmadı, kalan çiçeklerini açmayı sürdürüyor. Bitki sarının tüm tonları, limondan bal rengine kadar 3 santimlik ufak minik noktalardan kocaman bir bukete dönüştü.

Anavatanı Japonya, Çin olan, 3 metreye kadar gelişebilen bu çalı bitkisi, doğada sonradan üretilmiş iki – üç değişik türüyle karşımıza çıkmaktadır. Genelde bilineni F. İntermedia‘dır. İlkbaharda tek tük yaşlı odunları hariç en cılız dallarında bile çiçek açabilir. Gelişmesi dikine giden düz dallar şeklindedir. Çiçekler geçtikten sonra yemyeşil yapraklar ortaya çıkar. İşte bu dönem forsythia’nın budanma vaktidir. Yaşlı odunları (2 – 3 senelik) kökten çıkış noktalarından 3 santim üzerinden budayın. Yeni çıkan filizli genç dalları da biraz kısaltın. Böylece seneye daha şekilli, bol çiçekli bir çalınız olabilir.
F. İntermedia‘nın sonradan üretilmiş, sonbaharda yaprakları kızaran iri çiçekli, Karl Sax isimli bir türü de vardır. (Forsythia doğal olarak sonbaharda asla renklenmez.) Forsythia’nın sonradan üretilmiş bir başka türü de F. Suspensa‘dır. Dikine giden dalların yerine daha yayılıcı, sarkan, söğüt gibi bir yapıdadır. İthal bitki satan seralarda ararsanız belki bulabilirsiniz (Kış yaseminine benzer).

Forsythia bol güneşli, yaz sonuna doğru hafif gölgeli alelade topraklarda yetişebilir. Aşırı killi topraklar, kireçli topraklar, hava kirliliği, gölge alanlarda bitki gelişimini etkilemez. Anlayacağınız pek sorun çıkartmaz. Fazla hastalanmaz. Bahçenizde bu bitkiyi katırtırnaklarına yakın dikin. Tam birinin çiçeği geçince öbürü devam edebilir.

Bir de forsythia’yı bahçenizde daimi yeşil bir arka fonun önüne mesela çamların önüne dikebilirsiniz. Ardıçlar, yurdumuzun esas bitkisi olan cüce muscariler mavi üzümsü görünümleriyle forsythia’lara ayrı bir hava katabilirler. Muscari hem soğanlı oluşu hem de başka bitki köklerinde yaşayabildiği için rengiyle de tamamlayıcı olduğundan, diplere bolca dikilmelidir.

Forsythia’dan yan yana dikildiğinde muntazam çiçekli çit yapılabilir. Yalnız unutmayın çit çiçeklerden sonra budanır. Yaz sonuna doğru fazla gelişmiş sapları varsa onları da kısaltın, ama unutmayın sonradan kestiğiniz her dal, ideal boy çit için 1 – 2 metredir.

Bitki yazın ve sonbaharda alınan çeliklerle üretilebilir. Sarkan türü doğada çok arsız şekilde toprağa değdiği yerden bile filizlenir. Türkiye’de pek görmedim ama duvara desteklenmiş, aralarına clematisler sarmış olanlar mükemmel çiçek açar.

Piyasada 750 bin liradan satılan fideleri bulabilirsiniz. İthal olanları hakkında bir bilgim yok.

Murat Pilevneli.

Kış sonlarına doğru parlak yeşil yapraklı dalların uçlarındaki pembe tomurcuklar yavaş yavaş beyaz çiçeklere dönüşür. 0.5 – 0.8 mm olan bu ufak çiçekler buket halindedir.

Evet, ilk nergis çiçeğiyle neredeyse aynı anda açmaya başlayan bu bitki Viburnum Tinus‘tur. Yurdumuzda kartopu, yabani defne ya da filburnu diye tanınır. Yılın en karanlık yağmurlu günlerinde beyaz kartopu çiçekleri ortalığı aydınlatır. Havanın ılıman geçmesi çiçek açma süresinin uzamasına yardımcı olabilir.

Anavatanı Güneydoğu Avrupa, Akdeniz sahilleridir. Uzun süreli olmayan kışa, kar yağışına dayanır. Yaprakları daimi koyu yeşildir. 10 santime kadar gelişebilen yaprakların üst yüzeyi parlak, altı mat ve tüylüdür. Kartopu çoğu bahçıvanlarca ve meraklılarca fazla yeşil ve sıkıcı bulunabilir. Fakat, çit halinde dikilip kışın açan sıklamenlere, kış sümbüllerine (Bergenia), ilk baharda nergislere, lipinuslara, yazın açan muhteşem lilyumlara mükemmel yeşil bir arka fon olabilir. Gölgede, aşırı güneşte, deniz suyunun getirdiği tuzda, kireçli zayıf topraklarda, çok killi topraklarda hatta saksıda yetişebilen bu bitki anlayacağınız pek fazla ortam seçmez. Sadece uzun süreli kardan ve yazın kuraklıktan hoşlanmaz.

Kartopu tercihen humuslu, rutubetli, suyu geçirgen toprakları sever. Tabiatta 5 metreye kadar serbest halde yetişebilir. Böyle durumlarda bitki zedelenmiş, ölmüş dalları dışında pek budanmaz.

Çit halindeki kartopu için ideal boy, 1 – 2 metredir. Toprak zeminden başlayan sık çalı görünümündeki kartopları mayıs ayında budanabilir. Fakat kartopu çitinden fazla çiçek, hatta çiçek geçtikten sonraki parlak mavi boncukları görmeyi beklemeyin.

Aşırı gelişmiş, budanması gereken hasta bitkiniz varsa, kartopunu ilkbahardan yaza girerken topraktan 30 santim üstte kalan gövdeye kadar budayabilirsiniz. Çekinmeyin kartopunun bu türü tekrar sürebilir (Kartopu tabiatta 30’a yakın değişik şekilde olabilir).

Üretimi ilkbaharda yeni sürgünlerden çeliklemeyle ya da profesyonelce havadan köklendirmeyle yapılabilir.
Aşırı güneşte pek sorun çıkartmayan bitki gölgeye geçtikçe hastalıkları artabilir. Tırtıl, kırmızı örümcek, unlu bit ya da gül biti sayabileceğimiz birkaçıdır. Böyle durumda en yakın tarım il müdürlüğüne başvurabilirsiniz.
Piyasada 400 bin liradan satılan fidanları 30 milyona kadar seçeneklerle bulabilirsiniz.
Japonların çiçeklerle yapılan ikebana süsleme sanatında kartopu, yaprakları, çiçekleri ve mavi boncuklarıyla bolca kullanılmaktadır. Tavsiye ederim, siz de deneyin.

Murat Pilevneli.