Ay: Mayıs 1998

Bitkilerin gelişmesi için en temel üç elementin toprakta bulunması gerekiyor: Nitrojen, fosfat ve potas. Herhangi birinin eksikliğinde bitki gelişim sorunları yaşar. Toprak analiz edilip çeşitli gübrelerle uygulamalar yapıp düzeltilmeye çalışılmalıdır. Ülkemizde tarıma verilen önem, nedense zevk için yaptığımız bahçelere verilmiyor. Halbuki renk bahçeleri için topraktaki kimyayı bir şekilde dengelememiz lazım.

Nitrojen eksikliğini yapraklarda görebilirsiniz. Sarı, cılız görüntüsüyle, boy atamamak, gelişememekle de kendini gösterebilir. Bu durumlarda toprağa amonyum sülfat bazlı gübreler, kurutulmuş kan ya da tozlaştırılmış kemik katabilirsiniz. Bunlar teferruatlı işler. Ben senelerdir böyle durumlarda Lupinus denilen çok güzel çiçekli bir bitkiyi kullanıyorum. Yanlış duymadınız. Gübre yerine bitki.

Lupinus bir tür baklagil. Yurdumuzda Marmara, Ege bölgelerinde yetiştiği ve yendiği için adı acı bakla, delice bakla, termiye olarak bilinmektedir. İlkbahar sonu, yaz başında açtığı 40 – 50 santimlik dimdik çiçekleri hayli etkileyicidir. Her sene yerinde çıkan bir senelik ya da ufak çalı şeklinde gelişen üç değişik türü vardır. Bizdeki deli bakla senelik olup rengi açık lila ya da pembedir.

Bir metre kadar yükselebilen bitki Romalılar zamanından beri toprak ıslahında bolca kullanılmıştır. Parmak parmak çok güzel yeşil yaprakları havadaki nitrojeni özümseyerek köklerindeki depolara yerleştirir. Kimi tek senelik olan türler çiçeklerinden sonra kesilip toprakla karıştırılıp çürümeye bırakılır. En kaliteli humus yapıcı bitki lupinustur. Çok çabuk büyür ve etkileyicidir. Nitrojeni toprağa geçirdikleri gibi ikinci tür lupinuslar (her sene çıkanları) kök bölgelerinde yararlı bekterileri barındırırlar. Bunların görevi asıl nitrojeni parçalayıp toprağa katmaktır. Her sene çıkan ve yerinde tekrar büyüyen türleri karıştırmayın. Zayıf, kumlu topraklarda bu tür bakterilerin yaşaması, çalışmaları zordur. Bu nedenle doğal ıslah için bolca lupinus dikin.

Neyse, biz yapısından çok renk ve büyüme ortamıyla ilgilenelim. Lupinuslar güneşli bölgeleri sever. Hafif serin yaz aylarında, asitli, kumlu, suyu geçirgen topraklarda iyi gelişirler. Hava kirliliği bitkiyi etkilemez. Lupinusların doğada bulunan türünden (L.polyphyllus) sonra mükemmel bahçe bitkisi olan L.Russell türleri üretilmiştir. Bunlar doğal olanlara göre daha büyük, renkli ve ilginçtir. Pembe, mor, mavi, beyaz düz renkliler kadar çift renkli kontrast görüntüleriyle şaşırtıcı pek çok lupinus görebilirsiniz.

Bitki son 7 – 8 senedir Amerika ve İngiltere’de çok moda oldu. Hatta geçen seneki İngiliz Chelsea bitki fuarında birincilik ödülünü almıştı. Büyük çiçekliler yaz sezonunda tohumları ekilerek ya da ilkbaharda kökten ayırmakla üretilebilir. Kesim çiçeği olarak kullanılabilir ama fazla dayanmaz. Yaz çiçekli bordürlerinde, girişlerde bolca kullanılabilir. Temmuz sonunda çürüyen üst gövdesi daha sonra açacak çiçeklere yer hazırlar. Sakın sökmeyin. Yeni bitkiyi etrafına dikin. Aster ya da kasımpatı böyle durumlar için ideal olabilir.

Lupinusların düşmanı sümüklüböcek, yaprakaltı tırtıllarıdır. Yenmiş yapraklar, kurumuş gri lekeler gördüğünüzde derhal ilaçlayın. Öncelikle yazlık gübrelemeyi durdurun, etrafını temizleyin. Alüminyum sülfat bazlı ilaçlarla işlem yapın. Üç değişik türü olan lupinusların en ilginci çalı şeklindekidir. Zayıf, kuru olan bitki deniz kenarlarında sorunsuz gelişip kokulu sarı çiçekler açabildiğinden tavsiye ederim. Büyük seralarda fideleri bulabilirsiniz. Değişik tür için ithal tohumları deneyin.

Murat Pilevneli.

Çok mutluyum. En sonunda hayalimdeki bahçeyi yapıyorum. Senelerdir ufak apartman, işyeri bahçeleri, arkadaşlarımın bahçeleri derken artık uğraşacak dev gibi bir bahçem var. Bütün ailem bitkiye meraklı. Annem ve anneannem yazlık çiçeklere, ağabeyim soğanlı bitkilere, babam (Mustafa Pilevneli) ressam olduğu için renklere dolayısıyla bitkilere meraklı. Beni de artık biliyorsunuz. Babamla karakterimiz aynı. İkimiz de inatçıyız. Ekeceğimiz ilk bitki konusunda birbirimize girdik. Benim bilgime güvense işimiz kolay. O renk söylesin yeter!

Sanatçı bir aile olduğumuz için bugüne kadar pek çok insanla tanıştık. Beni bitki konusunda etkileyen insanlardan biri de rahmetli Muharrem Nuri Birgi idi. Salacak’taki Çürüksulu yalısında oturuyordu. Evi, özellikle bahçesi muhteşemdi. Ünlü ressam Claude Monet’nin bahçesi kadar güzel bir bahçe yapmıştı. Şimdi düşünüyorum da her şey doğru yerdeydi. Zaten doğal görünen en zorudur. Senelerdir görmedim ama bahçenin bugün bile muhteşem olduğundan eminim.

Nuri Birgi o zamanlar bahçemize dikelim diye çok değişik bir yer örtücü vermişti. Koyu yeşil büyük yapraklar (50 – 60 santim) dikenli görünümleriyle son derece etkileyiciydi. Gayet arsız olan bu bitkiden o kadar çok üretti ki Fenerbahçe’deki pek çok bahçeye bizden gittiğini iddia edebilirim. Acanthos Spinossos (Türkçesi “Ayı pençesi”) deniyor.

Bitkinin anavatanı Avrupa, Akdeniz sahilleri olduğundan eski Roma – Bizans taş süslemelerinde bu yaprakları bolca görebilirsiniz. Sivri, derin kesimli yapraklar dik çıktıktan sonra toprağa doğru eğilerek durur. Yaz başlarında dimdik füze gibi mor – beyaz renkli çiçekler açar. Çiçekler yapraklar kadar ilginçtir. Her biri 6 santimdir. Grup halinde dizildiği için upuzun çiçek gövdesiyle güzel durur. Tohumlar kapişon gibi ceplerin içinde yaz ortalarında oluşur.

İster çiçekli, ister tohumlu dönemlerinde bu uzun çiçekleri kesin. Aynı şekilde kuruyabilir. Kış dekorasyonunda çiçek aranjmanlarında güzel olur. Her tür toprağı sever. Gölgeden güneşe tüm ortamlarda yetişebilir. Bir kök geliştiğinde bir metre çapında yer tutar. O yüzden onları yakın dikmeyin. Yaz – kış yapraklı kalırlar. Çok arsızdırlar. Kök dibinden yeni yavrular verir. Yerini başlangıçta iyi ayarlayın yoksa bu bitkiyi sonradan zor kontrol edersiniz. Kışın kökleri keserek, baharda filizleri ayırarak, tohumlarını dikerek üretebilirsiniz. Ağaç diplerinde, yürüme yolları kenarında yazlık renkli çiçeklere ton oluşturmasıyla akantus’u öneririm. Özellikle de beyaz duvar önlerinde…

Gübrelenmesine özen göstermeyin, toprak iyi olsun yeter. Kuru, zayıf topraklarda ölmez ama çiçek açmaz. Bazen fazla sudan, gölgeden yapraklarında küllenme oluşabilir. Bitkiyi toprak zemininden 3 santime kadar budayın. Daha temiz de görünür. Genel budanması yoktur. İhtiyaç için baharı tavsiye ederim. Dikenli gibi ilginç görüntüsüyle çim yerine toprağı kapattığı için yaz – kış yeşil kalan, bir de çiçek açan Akantus’u tavsiye ederim. Piyasada fideleri 1 milyon liradan bulabilirsiniz.

Murat Pilevneli

Türkiye’deki yetersiz, eksik, hatta yanlış bahçe uygulamalarını gördükçe içim sıkılıyor. Pek çoğunda ruh eksikliği var. Ya fazla temiz, manikürlü ya da ne bulunmuşsa ekilmiş üst üste. Tabiat bu kadar yapay olmaz. Adı üstünde tabii, doğal. Zorlukla dikilmiş 2 – 3 ağaç dümdüz çimen, mevsimlik 1 – 2 tür çiçek çit ve gül. Ben yazmaktan, eleştirmekten sıkıldım artık. Bunları aşın.

Genel ilgisizliğimiz hiçbirimizin suçu değil. Etrafımızda bu işe özendirecek kaynaklar yok denecek kadar az. Televizyonda Türkçe bahçe programları yok. 2 -3 dergi yetersiz ve bol Latince ansiklopedik yazılarıyla insanı bu işten soğutuyor. Ben yazıların çoğunu çok ağır buluyor, bazen de anlamıyorum.

Evlerinizde kablolu yayın ya da uydu anten varsa size birkaç tavsiyem var. Her gün NBC Super Channel’de saat 17:00 – 18:00 arası “Home and Garden TV” var. Aynı program bazen sabah 09:00’da tekrarlanabiliyor. BBC hafta arası(18:00-20:00) düzensiz olarak, haftasonu pazar sabahları bahçe programı yapıyor. Fransız TV 5 sabah 07:00 civarında, İtalyanlar ve İspanyollar öğlen 12:00 – 13:00 arası bitki programları yapıyor. Hepsi mükemmel ama keşke Türkçe olsa. Belki bir gün, çok zor! Şiddet, dedikodu, boş programlar reyting aldıkça hiçbir kanal bu tip insani programları koymaz. İşimiz zor.

Bu hafta size ilkbahardan yaz başına kadar çok sevdiğim bir bitkiyi tanıtmak istiyorum: Dicentra Spectabilis. Türkçesi, ağlayan ya da kanayan kalpler. Çiçekler içinden bir şey damlıyormuş gibi ters duran kalp şeklinde. Bir sap üzerinde çok muntazam, yapay gibi duran bu çiçekler uzun zaman bitkide kalabiliyor. Anavatanı Mançurya, Kore olan ağlayan kalpler tohumu, her sene ilkbaharda biraz daha fazlalaşarak çıkan, en fazla 80 santime yükselebilen bir yer örtücü. Çiçekli bordürlerde gölge alanlarda özellikle yeşil yapraklıların arasında bu bitki görülmeye değer. Pembe içinden çıkmış beyaz çiçeklerin bir de bembeyaz olanı da var.

Rutubetli, humuslu zengin topraklarda rahatlıkla yetişebilir. Soğanlı şakayık yapraklarına benzeyen yaprakları ve tüm üst gövde yaz ortalarında çürüyüp yok olacaktır. Sakın korkmayın, yerinden sökmeyin. Seneye ilkbaharda tekrar gösterisine başlayacaktır. Üretimi çok kolay. İlkbaharda sürgünler çıkınca söküp köklerinden ayırıp hemen dikin. Ya da yaz ortasında tohumlarını dikin. Yok olan gövdesi bahçenizde diğer yaz bitkilerine yer açacağından bu tip birbirini takip eden bitkileri toplayın. Manisa lalesi, Lupinus, Digitalis, gelincik gibi bu tip bitkiler hem görsel olarak size zevk verecek hem de çürüyerek toprağınızı zenginleştircektir.

Yurtdışında kesme çiçeklerle yapılan aranjmanlarda bolca kullanılır. Bizde pek görmedim. Bana bu bitkiyi seneler evvel ünlü botanikçi Atilla Bey tavsiye etmişti. Denedim çok sevmiştim. Gülser Ayata’nın Samandra’daki serasında (Tel:216.3111538) fideleri bulabilirsiniz. Büyük ithal bitki satan seralarda ararsanız bulabilirsiniz.
Bu arada yeni, yararlı bir kitap çıkmış: “What Perennial Where”. Her sene çıkan bitkileri tanıtıyor. Renkli bahçeler için tavsiye ederim. Roy Lancaster yazmış. Bauhause’da, Remzi Kitabevi’nde var. Ne yazık ki o da İngilizce.

Murat Pilevneli.

Birkaç hafta önce daimi yeşil kartopu bitkisinden söz etmiştim. Bu haftaki bitkimiz de kartopu. Fakat kışın yaprağını diken, ilkbaharda, bugünlerde ortanca gibi beyaz çiçek açan kartopunu (Viburnum Opulus) tanıtmak istiyorum.

Doğada 5 metre kadar gelişebilen kartopunun anavatanı Avrupa’dır. Yaprakları akçaağaç yaprağına benzer. Çiçekleri 2 cm’lik küçük küçük grup halinde 10 – 15 cm’lik buketler gibidir. Rutubetli hatta ıslak topraklarda iyi yetişir. Bahçenizde böyle alanlar varsa bol güneşli ya da az gölgeli olmak kaydıyla kartopu bitkisini buralarda dikebilirsiniz. Soğuğa dayanabilir.

Kartopunun (V. Opulus) Compactum adı verilen türü çiçeklerinden sonra kırmızı boncuklar verir. Bu tip boncuklu olanların, sonbaharda dökülürken yaprakları kırmızı olacaktır. Özellikle sonbahar için bitki toplayanlara bu bitkiyi öneririm.

Kayserililerin meşhur Gilaborusu bu bitkidir.Yararlarını anlata anlata bitiremediler. Siz isterseniz link’e bir göz atın…Ben bir tanıdığımın böbrek taşı düşürmek için bu meyve suyunu içtiğini biliyorum.

Bakımı kolaydır. Çiçeklerinden sonra şeklini düzeltmek için biraz budayabilirsiniz. Çok gelişmiş, devrilen bir bitkiniz varsa tavsiyem, budamayı sonbaharda yapın.

İlkbaharda toprak nemli kalsın diye çeşitli yardımcıları toprağa ilave edebilirsiniz. Torf, su tutucu doğal elementler ya da bol yaprak çürüğü olabilir.

Kartopunun üretilmesi de çok kolaydır. İlkbaharda diplerinden çıkan yeni filizlerle, yazın bitkiden alacağınız çeliklere yeni fideler yetiştirebilirsiniz.

Piyasada 1.5 milyon liradan başlayan fiyatlarda kartopu bulabilirsiniz. Şimdiden uyarayım pek çok serada bu bitki olmayabilir. Ama küçük semt fidanlıklarında bence bulabilirsiniz.

Şu daimi yeşil alışkanlığı moralimi bozuyor. Daimi yeşil çitler, daimi yeşil ağaçlar. Çoğumuz işin kolayına kaçıyoruz. Bir bitki olsun her zaman çiçek açsın ya da yeşil kalsın. Yok efendim öyle şey olamaz! Diğerleri ne olacak? Bizde moda olan pek çok bitki artık yurtdışında demode oldu. Açıkça belirteyim en çok yaprağı döken, çiçek açan bitkiler tercih ediliyor. Örneğin çit için yaprağını döken bitkilerden kayın, gürgen, kırmızı erik, ılgın, küpe çiçeği, Japon ayvası en çok kullanılanı. Bizde hala ligustrum devam ediyor.

Bahçenizde toprağınızın yapısına, güneşine, sizin zevklerinize göre değişik türler toplayın. Renkleri doğru yerleştirin. Bu iş resim yapmak gibi. Keyfini alınca bırakamayacaksınız. Artık düz çimen biraz çiçek uygulamalarından vazgeçin. Hayatınızı renklendirin. Renkler göz için, kulaklarımızın müziğe ihtiyacı gibidir.

Murat Pilevneli.

Şimdi Malta eriği zamanı. Bu meyveleri ya da esas ağacını ne zaman görsem aklıma babam ve rahmetli Haldun Taner geliyor. İkisi de bu bitkiyi çok severmiş. Babam, ölümünden sonra Haldun Bey’in mezarına Malta eriği fidesi dikmiş. Ben Haldun Taner’i fazla tanıyamadım. Yazılarını çok severim. Bugünkü yazım onlar gibi Malta eriği seven ya da sevecek olanlar için.

Bitkinin Latince adı Eriobotrya Japonica’dır. Yaprakları yaz kış daimi yeşil olan Malta eriğinin anavatanı Uzakdoğu’dur. Geliştiğinde boyu 8 – 10 metre, tepe eni 5 metreye kadar büyüyebilir. Küçükken piramidal uzayan ağaç yaşlandıkça dev şemsiyeye benzer.

Ülkemizde tüm ılıman iklimlerde yetişebilir. Çiçeklenip daha sonra meyve vermesi için en az +15 dereceye ihtiyaç vardır. 1 santimden oluşan buket halindeki krem renkli çiçekler, kahverengi kürklü dış yüzeyde gizlidir. Sonbaharda açan bu çiçekler ilkbaharda meyveye dönüşür. Meyveler 3 – 8 santim sulu ve çekirdeklidir. Tadı çok güzeldir. Yeşil yaprakları 30 santime kadar büyüyebilir. Kışları soğuk geçen yerlerde kısa süreli kar yağışına dayanabilir. Fakat buralarda meyve vermesi ve gelişmesi biraz daha zordur. Mümkünse kuytu, güneşli ve rüzgardan arındırılmış yerlerde erik yetiştirmelisiniz.

Malta eriği sıcak, güneşli alanlarda suyu geçirgen, zengin tüm topraklarda yetişebilir. Bitkinin meyvesini üretip ticaretini yapmak istiyorsanız ağaçları birbirlerine 5 metreden yakın dikmeyin. Her ağaç 3 – 4 ayda bir 450 gram kaliteli gübre ister. Ayrıca kurak geçen yaz aylarında sulanmalıdır. Büyük, bol miktarda ürün için sürgünleri dalları kısaltın, budayın. Ürünsüz, zayıf, ölmüş dalları kesin. Kök diplerinde yabani ot yetişmesini engelleyin.

Seralarda da Malta eriği yetişebilir. Fakat saksıda üretim sorunlu olabilir. Açık havalardaki ağaçlarda çeşitli hastalıklar görülebilir. Uç yapraklarda beyaz – gri buruşuk şekil bozukluğu, unlu bit, kırmızı örümcek bilinen en önemli hastalıklardandır. Acilen en uygun zirai ilaçlama yapılmalıdır (Mümkünse mevyelerden sonra).
Toplanan Malta erikleri +5 – 10 derece sıcaklıkta kısa süre depolanabilir. Bitki üretimi meyve çekirdeklerinden, aşıyla ya da havadan köklendirmeyle yapılmaktadır. Çekirdekleri +18 derecelik özel bir yerde suyu geçirgen toprakta 2 – 3 santim derine dikin. 10 santim geliştikten sonra normal fide gibi gübreleyebilirsiniz.

Bahçenizde manolya, karayemiş gibi daimi yeşil bitkilerin yanına Malta eriği dikin. Diğer tüm renkli bitkilere egzotik yapraklarıyla çok güzel eşlik edecektir.

Murat Pilevneli.