Ay: Ekim 2006

Biri güneşe, diğeri gölgeye…

Alın size en zahmetsiz iki iç mekan bitkisi. Biri pek tanınmamış; ismi Zamia (Zamioculcas Zamiifolia). Üzerine zeytinyağı dökülmüş gibi parlak, içi su dolu gibi diri. Sanki dinozorlar döneminden kalmış gibi… Birkaç sene önce Türkiye’ye geldi. Üretimi kolay, yetiştirilmesi sorunsuz olduğu ve hastalanmadığı için popüler oldu.

Diğeri, meşhur, Paşakılıcı (Sansevieria Trifasciata). 1 – 1.5 metre olunca ev aldırdığına inanılan uğur bitkisi. (Zamia da o kadar yükseliyor.) Yukarı resimdeki bilinen sarı yeşil tür, bunun, gri lekeli yapraklısı ve bodur cinsleride var.

Alttaki resimde, sol tepede, yuvarlak gelişen tür de, Paşakılıcı ailesinden. Türkiyede popüler değil. Ama yeni duyudum, üretenler varmış…

1770’de anavatanı Batı Afrika’dan Avusturya’ya getirilip iç mekan bitkisi olarak üretilmiş.
1950 – 70 seneleri arasında çok popüler olmuş. Günümüzde de modern mimari örneklerde kullanılıyor, iki bitki de sorunsuz demiştim. Bitki yetiştirmekte zorlanıyorsanız bunları deneyin.

Zamia da, Paşakılıcı da sulamalar arasında bir kaç gün susuz kalmak isterler. Bu bitkilerde fazla sulama kök ve tepe çürümelerine sebep olur dikkat edin. (1.5 haftada bir sulamak yeterli)

Zamia gölgeli alanlarda (karanlık demedim!), Paşakılıcı nispeten güneşli yerlerde yetişebiliyor.

Üretimleri, saksı değiştirirken kökte gelişmiş yan sürgünlerin ayrılmasıyla ya da kesilen yaprak ve dalın toprağa dikilip köklendirilmesiyle yapılıyor.

Modern mimari uygulamalarda, ki bitki de, bolca yan yana grup halinde dikiliyor.

Zamia’yı, Marmaris’te toprakta denedim, olmadı. Açık havada +10 derecenin altında yaşamıyor. Paşakılıcı nispeten daha sağlam, + 5 dereceye kadar dayanıklı.

Esas mükemmel gelişimleri, iç mekanlarda oluyor, iki bitki ‘de yaşlandıkça küçücük, mısır tipli, kokulu çiçekler açıyor. Mayıs – Ağustos aylarında yeşil yapraklı bitkiler için üretilmiş sıvı gübre takviyesi yapmanız gerekebilir. Aman sakın hazırda var diye dış mekanda kullanılan hayvansal gübreyi, bahçe toprağını eve sokmayın, her yeri böcekler basabilir. Özel gübre ve kaktüsler için hazırlanan su geçirgen toprakları kullanın.
Murat Pilevneli.

* Dökülen yaprakları toplayıp biriktirin. Çim üzerinde kalmasınlar. Çürürken hastalık yaratabilirler.
* Hastalıklı bitkileri budayın ve çıkan tüm malzemeyi açık ve tehlikesiz bir alanda yakın.
* Bitkisiz alanları çapalayın. Yağmur girişini, toprağın havalandırılmasını sağlayın.
* Daimi yeşil çalı bitkilerinin dikim işlemini tamamlayın.
* Dilediğiniz ağaç ya da çalıdan çelik alıp ışıklı, sıcak bir ortamda köklendirin. Bu kapalı bir balkon veya sera olabilir.
* Çilek, frambuaz gibi meyveleri toplayıp tohuma geçmelerini sağlayın.

* Çam tipi ibreli çitleri son kez budayın.
* Yeni sarmaşıkları dikin.
* Fazla gelişmiş mevsimlikleri söküp ayırıp, dilediğiniz yerlere dikin.
* Yazın açan glayör, yıldız çiçeği gibi soğanlı bitkilerin soğanlarını söküp kuru bir yerde ilkbahara kadar saklayın.
* Lilyum, lale gibi çiçek soğanlarını bu ay dikin.
* Balık havuzlarını temiz tutun, dökülen yaprakları zehirleşmeden temizleyin, havuz filtrelerini kontrol edin.
* Kelleşmiş çim alanlarını söküp ters çevirip üzerine tekrar çim tohumu ve toprak atarak yenileyin.
* Yazlık çiçek açışı bitkisi bozulan bitkilerin kökten yukarısını budayıp temizleyin.
* Elma, armutları toplayın. Bırakırsanız çürümeye başlarlar.
* Patatesi ve havuçları da sökmeyi unutmayın.

Murat Pilevneli.

Yurdumuzda Karadeniz Bölgesi’nde sonbaharda renkten renge giren, yaprağını döken ormanlarda bolca bulunan ağaçlar genelde akça ağaçlarıdır. Akça ağaçlarının yaprakları, sürgün rengi, yazın aldığı renkler, sonbahardaki dökülme renkleri o kadar güzeldir ki sanki çiçek açmış bitkiler kadar dikkat çekerler. Yerlere dökülen ilginç yapraklar, ilkbaharda açan ve sonra çiçekleri dökülen bitkiler kadar etkileyicidir. (Gövde ve dalların gelişim şekilleri de öyle…)

Yurdumuzda akça ağaçları en iyi bilen Hayrettin Karaca’dır. Onun kurduğu Karaca Arboretum da (Ağaç müzesinde), Yalova’da bu bitkileri toprakta görebilirsiniz. Zannediyorum müzenin döner sermayeli fidanlığında Akça ağacı fidelerini bulabilirsiniz. (Burası dışında da pek çok yerel serada artık değişik türler boy boy satılıyor, ne aradığınızı bilin yeterli. Belki dev gibi yaşlılarını bile bulabilirsiniz. Şimdiden uyarmalıyım Akça ağaç türleri yaşlandıkça çok pahalı olurlar, fiyatları görünce ürkmeyin!)

Tanıtacağım bitki yine Akça ağaç, fakat, doğada fazla boylanmayan türü (5-8 metre). Minik şehir bahçelerine, saksı’da ağaç yetiştirmeye uygun. İsmi, Japon Akça ağaçı (Acer Palmatum).

İthalatın artmasıyla birlikte yurdumuza son 10 senedir bolca giren Japon Akça ağaçları, doğru ortam sağlandığında mükemmel görüntüsüyle modern heykele benzerler. Bu bitki,çit gibi budanmaya müsaittir, ilkbahar da istenildiği gibi şekil verilebilir.

Dünyadaki tüm Japon tarzı bahçelerde, çiçek açan manolyalarla, açelyalar, boncuklu kış bitkileri ya da budanabilen yeşil bitkilerle beraber bolca kullanılmışlar’dır. Yurt dışında serin, rutubetli iklimlerdeki modern parklarda karşınıza çıkıyor. Oralarda, renkleri ve bitkinin tül gibi gelişen dallarını daha çok vurgulamak için 10-20 li gruplar halinde dikerek, sergiliyorlar.

Yapraklar, yeşil, açık yeşil, sarı, bordo, ya da alacalı, el şeklinde (zaten palmatum lafı buradan gelir), ya da ince tül, dantel gibi olabiliyor (A. p dissectum).

Yeşil türler, renklilere göre daha zahmetsiz, hızlı gelişirler, sonbahar renkleride kırmızıdır (bence daha güzeller). Bordo yapraklılar biraz zahmetli, rutubet ve serin ortamlar esas tercihleri. Bitkilerde dikkat edilecek en önemli nokta, rutubetli çimen ya da toprak üzerinde yarı gölgeli bir alana, humuslu iyi toprakla dikimin yapılmasıdır. Rutubet bu bitkilerin gelişimini arttırıyor. Beton zemin içine, yol kenarında, tam güneşe dikilen bitkinin yaprakları ağustos aylarında çok su kaybedip, kavruluyor, sonraki senelerde de zor gelişiyorlar.

Kışların soğuk, karlı, yazların rutubetli geçtiği tüm asitli topraklarda ( siyah ormansı, yumuşak toprak) ve serin bölgeler de, Japon Akça ağaclar yetişebilir. Gölet kenarları Japon Akça ağaçları için mükemmel yerlerdir.
Uyarmalıyım, gündüz güneşte bu bitkileri sakın sulamayın. Yapraklar yanabiliyor. Suyunu, güneş yokken verin. Çok sıcaklar da bile akşam vakti yaprakları ıslatmayın, kökleri sulayın, bu bitkiler çok hassas…

Üretimleri sonbahara doğru ürettikleri kanatlı tohumlardan yapılıyor. Bu tohumlar toprağa dökülürse kendiliğinden yeni yavrular filizleniyor. Daldan çeliklemekte bir diğer üretim şekli , ama tohumdan üretim en eğlencelisi..

Yere doğru söğüt gibi büyüyen türleri (A.p. dissectum), kışın kızılcık gibi kırmızı gövdeli olanları (A. senkaki), mükemmel renk alan (A.p Japonicum) türleri, bir de görüp de aşık olacağınız (A. Shirasawanum) ‘u tavsiye edebilirim.

Çok değişik türleri olan bu bitkiyle ilgilendikçe, türlerin sonu yokmuş gibi gelebilir, ama, buna değer!.

Not:
Bu bitkiden mükemmel bonsai’ler yapabilirsiniz…

Murat Pilevneli.

En sevdiğim sarmaşıklar renklenmeye başladı. Vantuzlu, vantuzsuz iki tür amerikan sarmaşığı (Parthenocissus) bulundukları yerleri kızartacaklar. Böcek gelir, ağacı öldürür diye sevilmeyen bu bitkiler ne kadar kıymetli olduklarını bir süre gösterecekler. Tekstil işindeyken (1998) bu konu ile ile ilgili bir yazı yazmışım, ilginizi çekerse, tavsiye ederim, fiyatlar bu güne göre biraz komik kalmış, ama olsun!…

Murat Pilevneli.

Bakalım bu ay nasıl geçecek. Bir büyüğüm söylemişti, Ekim ayı ılıman geçerse kış çok soğuk olurmuş.

Havalara aldanıp, bahçelerde kışa hazırlık zamanını kaçırmayın. Bu ay, çimlere son bakımı yapabilirsiniz (ilave toprak, kış gübrelemesi, ara ekim, dip temizliği ya da havalandırma).

Hava soğursa işimiz zor, çimleri tohumdan çıkartmak imkansız gibi. Geç kalırsanız’da korkmayın, hazır çimler de var. Size uygun türü bulup sorunsuzca serebilirsiniz. Gölgeli alanlarada çim zor gelişir, bu yerlere Osmanlı çimi deneyin, üzerine zor basarsınız ama öbek öbek çoğalıyorlar.

İlkbaharda açacak soğanlı bitkiler marketlerde yerlerini almaya başladı. Dilediğinizi alın, uygun şartlarla dikin, gübreleyin. Yanlışlıkla, bayat soğan almayın. Elle kontrol edin, sertse alın. Bu konuyla ilgili eski bir yazım vardı, belki ilginizi çekebilir.

Çelikleme, tohumdan üretimde bu zamanda yapılıyor. Kış boyunca yağacak yağmurlar ilkbahar gösterisini arttırabiliyor.
Kış için mevsimlikler’de satılmaya başladı. Bence en sorunsuzu hercai menekşeler. Güneş gölge farketmez, Haziran ayına kadar açabiliyorlar.

Ortancalarınız budanmasın, bahçevanlar sizinkileri budarsa uyarın, ilkbaharı bekleyin. Erken budama, kış soğuklarında bitkiyi bozabiliyor. Sadece beğendiğiniz geçmiş iri çiçekleri kesip ev içine alın, kış arajmanlarında uzun süre dayanabiliyorlar. Ekim ayında, yağmurlarla birlikte, seneye yaza açacak mavi yada kırmızı çiçekler için uygun mineralleri bu zamanda toprağa karıştırabilirsiniz.
Güller bu ay budanırsa, ilkbaharda çok erken açmaya başlarlar.
Daimi yeşil bitkilerden çamlar, manolyalar, karayemişler bu ay dikilirse seneye ilkbahara çok hızlı başlayabilirler. Dikimde bol yaprak çürüğü, iyi toprak ilave etmeyi unutmayın. Çamlar hariç, toprağa büyükbaş hayvan gübresi karıştırın. İyi gelişim ve toprakta uygun ph düzeyini sağlamak için büyükbaş hayvan gübresi doğrudur. Eski yazılarımda yazmıştım, çamlar sadece kendileri için üretilmiş yapay gübre severler, yapı marketlerinden alıp kullanabilirsiniz. Sakın unutmayın, hayvansal gübreler çamları zorlayıp öldürebiliyor!.
Ekim ayı konuları aslında daha çok, sorularınız olursa bana yazın, yardım ederim.
Murat Pilevneli.