Ay: Mayıs 1999

Convallaria Majalis yani müge… Evet bu kış bana gönderilen istisnasız 15 – 20 faksta ve e – mail’de bu bitki soruluyordu. Ben de mevsimi değil diye gazetede yazamadım, zamanını bekledim. Tam unutmuştum ki annem benden müge kokulu sabun (Lily of the Vally) istedi. Hatırladım. Parfüme, sabuna meraklı olanlar bu kokuyu iyi bilirler. 1960 – 70’li yıllarda evlenen kadınlar galiba gelin buketini mügeyle yapmışlar. Bu nedenle de anısı varmış.

Müge eskiden tüm bahçelerde modaymış. Çok hızlı yer örtücü oluşu (20 cm), çiçekleri (kokulu), çiçekten sonraki meyveleri güzel ama müge aynı zamanda bahçede büyük bir tehlike! Çünkü dikildiği alanda çoğalırken etrafında ot dahil hiçbir soğanlı ya da mevsimlik bitki gelişimine izin vermiyor, her yeri kaplıyor.

İngiltere ve Amerika’da müge gelenek olarak ince ve uzun beton – tahta setlerde tek başına dikiliyor. Ancak sınırlandırılırsa kontrol edilebiliyor. Saksılar için de uygun. Gölgeli, rutubetli alanlar esas tercihi. Yaprağını döken ağaçların altında bol yaprak çürüğü, humus içinde çok mutlu oluyormuş. Satın aldığınız ya da söktüğünüz soğanları dikim ve üretim için ağustos – eylül aylarında toprak yüzeyinden 5 cm derine, toprağa paralel bir şekilde yerleştirin. Soğanları Türkiye’de bulmanız zor. Yurtdışından isteyin. Kışın üst gövde yok olacak, korkmayın. İlkbaharda daha fazla bir şekilde ortaya çıkacak. Yaprakları dolu dolu ve yeşil. Beyaz çan şeklinde bir sap üzerinde dizili çiçekleri; ‘Plena’ katmerli, ‘Rosea’ pembe, ‘Fortin’s giant’ iri çiçekli olabileceği gibi ‘Variegata’ türü de altın renkli çizgili yapraklıdır.

Çiçekten sonra oluşan kırmızı, turuncu meyveleri zehirlidir. Bitki kozmetik sanayii dışında ilaçlarda da bolca kullanılmakta. Kan basıncını ve akışını düzenleyici etkisi var. Bahçenizde çok gelişmiş müge grupları varsa her 3 – 4 senede bir ayırıp azaltın. Doğal gelişsin, ama kontrol etmeliyim derseniz glyphosate içeren tohum öldürücü ilaç kullanmalısınız. (Fazla varsa bana yazın, bitkiyi arayan çok insan var.)

Murat Pilevneli.

Bütün sene yeşil kalan bitkiler bahçenin olmazsa olmazıdır. Hele çiçek açıp güzel kokular yayarsa… İşte böyle bitkilerden biri de şimdilerde çiçeklenen ve başka bahçelerde görüp de kıskanmaktan vazgeçemeyeceğim Pittosporum tobira’lardır.

Bu bitkinin anavatanı çiçekli çalı ya da ağaçlarla dolu olan Çin ve Japonya’dır. Ülkemizde kışların fazla karlı geçmediği bölgelerden Akdeniz’den en kurak bölgelerimize kadar her yerde yetişebilir. Aslında pittosporumlar için sorun olan şey soğuk değil, kardır. Dal yapısı kırılgan olduğu için kara dayanamıyor. Buna karşılık tam güneşliden gölgeli her yere ve deniz suyunun getirdiği tuza, yağışsız yaz sıcaklarına rahatlıkla dayanabilir. Az gelişen kökleriyle saksılarda, yükseltilmiş toprak alanlarda da gelişebilir. Bir tek demir eksikliği yani chlorosis hastalığı (sararma) sorun çıkartabilir.

Toprağınız aşırı killi ya da kireçliyse pittosporumları düşünerek dikin. Gelişemiyor, acı yeşil yaprakları tuhaf sarı – yeşile dönüşüyorsa ya toprağa toz kükürt serpin ya da toz haline getirilmiş demiri eritip öylece bitkiyi sulayın.

Pittosporumlar fidanlıklarda iki şekilde karşınıza çıkabilir. Birincisi 6 – 7 metre kadar boylanan ağaç formu alabilen ve şu anda portakal gibi kokan beyaz çiçekleriyle bizi büyüleyen tipidir. Ayrıca yaprağı gri – beyaz alacalısı da vardır. Aşılı olabilir. Bitkide sonradan oluşan düz yeşil dalları büyüdükçe kesin.

İkinci tür pittosporum da yer örtücü şekliyle(Pittosporum tobira nana) 1.5 metre kadar gelişebilen borudur. Yükselen türleri gibi olmasa da, nadiren çiçek açabilir.

Pittosporumların iki cinsinden de dilediğiniz boyda çit yapabilirsiniz. Boylananları 1.5 metrede bir, bodur olanları 1 metrede bir dikin. Yaz sonuna doğru ya da çiçeklerin açması bittikten sonra budayın. Çit hızlı gelişebildiğinden fidanların mümkün olduğunca küçüklerini seçin. 50 santimetrelik pittosporum 3 senede 2 metreye kadar yükselebilir. Budanmazsa sahil çamına benzer, şemsiye şekline dönüşür.

Murat Pilevneli.

Bir bitki düşünün. Floransa onu 1100’lü yıllarda şehir amblemi olarak seçmiş, 1200’lerde Fransızların asalet ve dini sembolü olmuş (üç yaprak inanç, bilgelik, cesaret anlamına gelmekteydi), Botticelli ve Leonardo da Vinci resimlerinde bolca kullanılmış. Ortaçağda insanlar soğanına sahip olabilmek için müthiş paralar vermiş. Evet, sözünü ettiğim bugün hepimizin mezarlıklarda görüp de hiç değer vermediğimiz süsen (Iris). Mezarlıklarda yetişmesi suçmuş gibi damgalanmış, hafif korkularak bakılan bir bitki bu.

Vincent Van Gogh’un meşhur tablosunu hatırlayın. Cam sanatını seviyorsanız, aslında botanikçi olan Emile Galle ya da Amerikan Louis Comfort Tiffany’i. Art Nouveau mobilyalarına ya da objelerine meraklıysanız, bu bitkiyi iyi bilmeniz lazım (Unutmadan Art Nouveau’nun en iyi örneleri Horhor Antikacılar Çarşısı’nın ikinci katında mevcut. Tavsiye ederim).

Süsen soğanlı bir bitki olup yaklaşık 250 türü dünyanın her yerinde bolca yetişmekte. Bizde Anadolu’nun kendine has 20 doğal türü var. Kurtkulağı, navruz, zambak, susam gibi isimlerle de tanınıyor.
Üretimi, yetiştirilmesi çok kolay. Yazın çiçeklerin gösterisi bitince kökten ayırmayla çoğaltılabiliyor. Hiç ellenmezse her sene kendi alanında çoğalarak gelişiyor. Süsenler kireçli, suyu geçirgen topraklarda kış – ilkbahar döneminde sulanmak ve bakım ister. Çiçek açması bitince kupkuru toprakta dinlenmek ister.

Bakımsız mezarlıklar bu bitki için ideal. Fazla sulama problem çıkartabilir. Dikerken soğanlar toprağın biraz altına hatta tepeden farkedilecek kadar yakına yerleştiriliyor. Çok değişik renklerde 5 – 15 cm arası çiçekler açabiliyor. Genelde mor, beyaz, sarı, pembe, esas renkleridir. Menekşe kokusu gibi parfümlüdür. İlaç sanayisinde kullanılmaktadır. Kusturucu, idrar ve balgam sökücü etkisi vardır.

Bahçelerinizde fazla ilgilenemeyeceğiniz bol güneşli az sulanan alanlara süsen dikin. Korkmayın, uğursuz falan değil. Hatta mitolojide gökkuşağı tanrıçası olduğuna, dikildiği topraklara mutluluk getirdiğine inanılmakta! Senede bir ilkbaharda gübreleme, ilgi ve sevgi… Başka bir şey istemiyor. Bizim gibi.
Not: 250 tür içinde çok az da olsa bataklıkta, çamurda yetişeni de var ama genel isteği susuzluk.

Murat Pilevneli.

İç mekan bitkilerinde en son moda dümdüz metal saksılarda tıraşlanmış çim. Evet, bildiğiniz çim! Orkide modası geçmek üzere…

Moda deyince iki yaz önce Japon modacı Kenzo bitki şekillerini devleştirerek unutulmayacak bir koleksiyon hazırlamıştı. O seride de en çok kırmızı gelincikler ilgi çekmişti.

Sahte bitkileri sevmem, kullanmam ama çim gibi en son moda dekorasyon elemanlarından biri de dev kağıt ya da plastik çiçekler. Hele bu yapma çiçekler bir de örneklerini Mudo, Vakko, Suadiye Dom gibi mağazalarda bulabileceğiniz gelincik olursa…

Gelincikler Türkiye’de her yerde sorunsuz bir şekilde kendiliğinden yetiştikleri için bence gereken ilgiyi görmüyorlar. Halbuki doğal bahçe akımında bolca kullanılabilir. Tamam, gösterisi kısa, kendisi kırılgan ama renk değeri çok yüksek.

Her sene tohumdan yetiştirebileceğiniz gelincik türleri gibi dikildiği yerde tekrar çoğalarak çıkan iri çiçekleri de var. Bu türler şakayıklar kadar güzel çiçek açabiliyor.
Yurdumuzda doğal olanı ise küçük kırmızısı. (En fazla 50 santimetreye kadar büyüyebiliyor.) Alvala, aş otu, gelin gülü, gündüz gülü, kahma, kapıncak, köpeklolası gibi isimlerle her yörede karşımıza çıkmakta.

Gelincik (Papaver) özellikle kireçli, suyu tutmayan her toprakta, aşırı güneşli her alanda yetişebilir. Kısa süreli ilkbahar donları, soğuklar bitkinin gelişimini etkilemez. Her sene ilkbahar öncesi toprağa tohumları serpip yetiştirebileceğiniz gibi esas sonbaharda soğanlı bitkileri dikerken tohumları yayarsanız verim alabilirsiniz. Çünkü yağmurlar daha da besler.

Kırmızı dışında pembe, sarı, portakal ya da beyaz renkleri de olan gelinciğin çiçekleri toplanıp, kurutularak öksürük şurubu yapımında kullanılıyor. Ayrıca bu çiçeklerin sakinleştirici, uyku verici etkisi de var. Yaprakları ve gövdesi ise çiğ olarak salataya lezzet katıyor. Yağı da yumurtayla kavrularak yenebilir.

Ufak çiçeklileri çim, ağaç dibi, düzlüklerde, iri çiçekli haşhaş türleri de bitki bordürlerinde kullanılabilir. Yalnız bu çeşit çiçekleri yağmur ve rüzgardan korumak için desteklemek gerekir. Toprak fazla sulanırsa yeşil ya da karasinek hastalığı kapabilir.

Kesilen çiçekler suda, vazoda fazla dayanmaz. Dayanma sürelerini uzatmak için çiçekleri topladıktan sonra sapı bir süre kaynamış suya batırın. Başka bir yöntem de çoğu bitki için geçerli olan en dibinin kızgın ütü ile yakılmasıdır.

Murat Pilevneli.